PTSS in uniform: waarom de klachten soms pas jaren later komen

Je rijdt naar huis na een lange dienst. Het ongeluk van vanmiddag is afgehandeld en het verslag is geschreven. Thuis vraagt iemand hoe je dag was, en je zegt: "Prima." Over wat je vanmiddag zag, zeg je niets.

Deze week vertelde een politieagent in een video van De Telegraaf over zijn PTSS. Hij maakte schietpartijen mee en een incident waarbij zijn leven op het spel stond. Pas vijftien jaar na een incident waarbij hij bijna stierf, kreeg hij de diagnose. Hij wijst daarbij op de machocultuur in beroepen met een uniform. De link naar de video staat onderaan bij de bronnen.

Kamerleden van PRO, D66 en CDA vragen in een initiatiefnota om één landelijk loket voor PTSS. Daar moeten agenten, brandweerlieden, ambulancemedewerkers, militairen en boa's terechtkunnen als hun werk psychische klachten geeft. Ook hun naasten moeten er aan de bel kunnen trekken. Omdat het loket buiten de eigen organisatie staat, wordt de drempel om hulp te vragen volgens de Kamerleden lager.

Wat PTSS is volgens de DSM-5

PTSS staat voor posttraumatische stressstoornis. PTSS wordt vastgesteld met de criteria uit de DSM-5, het handboek voor psychische stoornissen. Daarin begint alles bij wat je hebt meegemaakt. Je bent op een of andere manier blootgesteld aan een feitelijke of dreigende dood, ernstige verwonding of seksueel geweld.

Dat kan op vier manieren. Het is jezelf overkomen, je was er persoonlijk getuige van, of je hoorde dat het een naast familielid of goede vriend overkwam. De vierde manier is herhaalde of extreme blootstelling aan de afschuwwekkende details van zulke gebeurtenissen. Volgens het Amerikaanse expertisecentrum voor PTSS gebeurt dat meestal tijdens het werk, bijvoorbeeld bij hulpverleners die als eerste ter plaatse zijn en bij medisch personeel.

Daarnaast noemt de DSM-5 vier groepen klachten. De eerste is herbeleven: steeds terugkerende herinneringen, nare dromen of flashbacks waarbij het voelt alsof het opnieuw gebeurt. Daar horen ook sterke reacties in je lichaam bij, als iets je aan de gebeurtenis herinnert. De tweede groep is vermijden van herinneringen, gedachten en gevoelens, of van plekken en situaties die eraan doen denken.

De derde groep gaat over je gedachten en stemming. Denk aan blijvend negatieve gedachten over jezelf, anderen of de wereld, en jezelf of anderen de schuld geven. Ook je losgemaakt voelen van anderen en geen positieve gevoelens meer kunnen ervaren horen erbij. De vierde groep gaat over spanning: prikkelbaar zijn, roekeloos gedrag, steeds op je hoede zijn, snel schrikken, slecht slapen en je moeilijk concentreren.

Pas als die klachten langer dan een maand duren en je er duidelijk last van hebt, is het PTSS. Dat is goed om te weten, want lang niet iedereen krijgt PTSS na iets ingrijpends. Volgens de Zorgstandaard Psychotrauma ontwikkelt maar een minderheid van de mensen PTSS. In een meta-analyse die de standaard noemt, daalde het percentage van 21 procent na een maand naar 11 procent na zes maanden.

PTSS hoeft ook niet meteen te beginnen. De DSM-5 kent PTSS met uitgestelde expressie: dan wordt pas na zes maanden of later aan alle criteria voldaan. Sommige klachten kunnen al eerder beginnen. Volgens de Kamerleden kunnen klachten zelfs jaren later opspelen, als er destijds te weinig erkenning en hulp was. Meer hierover lees je op de pagina over PTSS.

Waarom het juist in deze beroepen speelt

Agenten, brandweerlieden, ambulancemedewerkers en boa's gaan naar plekken waar het net is misgegaan, of waar het dreigt mis te gaan. Wat voor een ander een nachtmerrie is, kan voor hen een gewone werkdag zijn. Onderzoek laat zien dat PTSS bij agenten vaak voorkomt. In een overzicht van 67 onderzoeken onder ruim 272 duizend agenten wereldwijd had 14,2 procent PTSS.

Hetzelfde overzicht keek ook naar wat het risico groter maakt. Veel stress op het werk en het vermijden van wat er gebeurd is, hingen het sterkst samen met PTSS. Steun van collega's hing juist samen met minder PTSS-klachten. Dat laatste is goed om te onthouden, want daar kun je zelf iets mee.

Misschien herken je hoe het in jouw beroep gaat. Je leert doorgaan, ook als iets je raakt. Op het moment zelf is dat nodig om je werk goed te doen. Maar als je er daarna met niemand over praat, draag je het alleen, dienst na dienst.

Dat steun en PTSS met elkaar samenhangen, blijkt ook uit een meta-analyse van 75 groepen met ruim 32 duizend deelnemers. De samenhang liep in twee richtingen, over langere tijd gemeten. Wie meer steun had, had later minder PTSS-klachten. En wie meer klachten had, kreeg later minder steun.

Meer dan angst: schuld, schaamte en morele verwonding

PTSS gaat niet alleen over angst. Wie bij politie, brandweer of ambulance werkt, moet soms snel moreel lastige beslissingen nemen. Daarvoor bestaat in de psychologie een eigen begrip: morele verwonding. Het kan ontstaan als je iets doet of ziet wat ingaat tegen je eigen waarden.

Een overzicht van 32 onderzoeken bij brandweer, ambulance en politie noemt drie bekende oorzaken. Je kon de dood of schade niet voorkomen, je stond voor een onmogelijke keuze, of je voelde je in de steek gelaten. Morele verwonding kan samen voorkomen met PTSS, maar gaat verder dan angst. Het kan zware schaamte, schuld en boosheid geven.

Er zijn aanwijzingen dat dit vaak voorkomt. In een Amerikaans onderzoek onder 1.232 veteranen, zorgmedewerkers en hulpverleners zei 41,6 procent van de hulpverleners zoiets te hebben meegemaakt. Schuld hoort ook bij de klachten van PTSS zelf: de DSM-5 noemt jezelf de schuld geven van wat er gebeurde. Het is dus geen bijzaak, maar een vast onderdeel van het beeld.

Waarom hulp vragen zo moeilijk voelt

Er is onderzocht hoe mensen bij politie, brandweer en ambulance aankijken tegen psychische hulp. Uit een overzicht van veertien onderzoeken blijkt dat ongeveer een derde zich herkent in uitspraken over stigma. Stigma betekent hier het idee dat psychische hulp zwak is, of dat je erop wordt afgerekend. De zorgen die het vaakst terugkwamen: blijft het wel vertrouwelijk, en wat betekent het voor mijn loopbaan?

Een kleiner deel noemde praktische drempels. Het vaakst ging het om het inplannen van afspraken en om niet weten waar je hulp kunt krijgen. Juist dat laatste wil het landelijke loket oplossen. Wie weet waar hij terechtkan, hoeft minder lang te zoeken en hoeft het minder vaak uit te leggen.

Die zorgen zijn begrijpelijk. Je werk vraagt dat je stabiel bent en dat anderen op je kunnen bouwen. Toegeven dat het niet goed gaat, kan dan voelen als falen. Maar PTSS is een reactie op wat je hebt meegemaakt, en zegt niets over hoe sterk je bent.

Hoe je het bij jezelf herkent

Kijk daarbij niet alleen naar nachtmerries of naar beelden die steeds terugkomen. Let ook op wat er in de loop van de tijd veranderd is. Ben je sneller kortaf of boos dan vroeger, ook om kleine dingen? Slaap je slechter, of drink je meer om te kunnen ontspannen? In het overzicht onder agenten dronk ruim een kwart op een riskante manier.

Ga je bepaalde meldingen, plekken of gesprekken uit de weg, ook als dat eigenlijk niet handig is? Voel je je thuis minder aanwezig, alsof je er wel bent maar niet echt? Zulke veranderingen kunnen geleidelijk gaan, over maanden of zelfs jaren. Dan merk je ze zelf pas laat op.

Soms ziet je partner of een goede vriend iets eerder dan jij het zelf doorhebt. Neem het serieus als iemand die dicht bij je staat zegt dat je veranderd bent. Het loket dat de Kamerleden voorstellen, is daarom ook bedoeld voor naasten. Zij moeten er namens jou aan de bel kunnen trekken.

Wat helpt

Er zijn behandelingen die goed werken bij PTSS. Een groot overzicht van 114 gerandomiseerde onderzoeken met ruim 8.000 volwassenen laat dat zien. Traumagerichte cognitieve gedragstherapie en EMDR hadden daarin een duidelijk effect. Bij beide werk je met een behandelaar aan de herinnering, zodat die minder heftig wordt.

Ook bij mensen van politie, brandweer en ambulance is dit onderzocht. In een overzicht van vijftien onderzoeken gingen PTSS-klachten, somberheid en angst omlaag na een psychologische behandeling. De kwaliteit van die onderzoeken was wisselend, dus er is meer onderzoek nodig. Maar de richting is duidelijk.

Wat kun je zelf doen? Praat met één collega die je vertrouwt, of met je partner. Dat hoeft niet meteen over de ergste beelden te gaan; zeggen dat iets je bezighoudt is al genoeg. Vertel daarnaast je huisarts of bedrijfsarts welke klachten je hebt, ook als het lang geleden gebeurde.

Tot slot

"Prima", zeg je als iemand vraagt hoe je dag was. Soms is dat ook zo. Maar in jouw werk kom je steeds opnieuw op plekken waar het misging of dreigde mis te gaan. Komen de beelden terug, sluit je je af of blijf je jezelf iets kwalijk nemen, dan is dat geen zwakte. Het is een reactie op wat je voor anderen hebt gedaan.

Het is ook nooit te laat om er iets mee te doen. PTSS kan pas jaren later opspelen, en er zijn behandelingen die goed werken, zoals traumagerichte therapie en EMDR. Neem klachten die lang geleden begonnen dus net zo serieus als nieuwe. Wat een schokkende ervaring met je kan doen, lees je op de pagina over trauma.

De eerste stap is klein. Vertel het aan één persoon die je vertrouwt, een collega of je partner. Maak daarna een afspraak bij je huisarts of bedrijfsarts, ook als het jaren geleden gebeurde of als je inmiddels ander werk doet. Ben jij de partner of vriend die iemand ziet veranderen, zeg dan rustig wat je ziet en blijf in de buurt.

Bronnen

• De video van De Telegraaf van 5 oktober 2026, waarin een politieagent vertelt over zijn PTSS: Politieagent open over PTSS, "Dán raakt het je". https://www.telegraaf.nl/video/politieagent-open-over-ptss-dan-raakt-het-je/162627179.html
• Dezelfde uitzending van Nieuws van de Dag, met het gesprek over het voorstel voor een landelijk PTSS-loket, staat ook op YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=WNH5FqZOGNc
• Het later opspelen van klachten en het voorstel voor een onafhankelijk loket komen uit de initiatiefnota over de aanpak van PTSS bij geüniformeerde beroepen, Kamerstuk 36662, nr. 2. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-36662-2.html
• Hoe vaak PTSS bij agenten voorkomt en wat daarmee samenhangt, komt uit een meta-analyse van 67 onderzoeken onder 272.463 agenten: Syed en anderen, Occupational and Environmental Medicine, 2020. https://doi.org/10.1136/oemed-2020-106498
• Het stigma rond psychische hulp en de praktische drempels komen uit een systematisch overzicht en meta-analyse van veertien onderzoeken: Haugen en anderen, Journal of Psychiatric Research, 2017. https://doi.org/10.1016/j.jpsychires.2017.08.001
• Het effect van traumagerichte cognitieve gedragstherapie en EMDR komt uit een systematisch overzicht van 114 gerandomiseerde onderzoeken met 8.171 deelnemers: Lewis en anderen, European Journal of Psychotraumatology, 2020. https://doi.org/10.1080/20008198.2020.1729633
• Het effect van behandeling bij politie, brandweer en ambulance komt uit een meta-analyse van vijftien onderzoeken: Alshahrani en anderen, PLOS ONE, 2022. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0272732
• De criteria voor PTSS volgens de DSM-5 komen uit bijlage 4 van de Zorgstandaard Psychotrauma- en stressorgerelateerde stoornissen van GGZ Standaarden. https://www.ggzstandaarden.nl/api/v2/tools/d5751d8c-184e-4e9b-bbd7-76f55ae54c85/file
• Dat maar een minderheid PTSS ontwikkelt, het verloop in de eerste zes maanden en de uitleg van uitgestelde expressie komen uit de Zorgstandaard Psychotrauma- en stressorgerelateerde stoornissen zelf (GGZ Standaarden, 2020). https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/psychotrauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen
• Dat blootstelling aan details meestal tijdens het werk plaatsvindt, en dat bij uitgestelde expressie klachten al eerder kunnen beginnen, staat bij het National Center for PTSD van de Amerikaanse overheid. https://www.ptsd.va.gov/professional/treat/essentials/dsm5_ptsd.asp
• De wederzijdse samenhang tussen steun en PTSS komt uit een meta-analyse van 75 groepen met 32.402 deelnemers: Wang en anderen, Clinical Psychology Review, 2021. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2021.101998
• Wat morele verwonding is en welke oorzaken bekend zijn, komt uit een overzicht van 32 onderzoeken bij brandweer, ambulance en politie: Lentz en anderen, Frontiers in Psychology, 2021. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.639781
• Hoe vaak hulpverleners zoiets meemaakten, komt uit een Amerikaans onderzoek onder 1.232 deelnemers: Maguen en anderen, Journal of General Internal Medicine, 2025. https://doi.org/10.1007/s11606-024-09337-x

Geïnspireerd op een bericht van De Telegraaf. Lees het oorspronkelijke bericht

Hulp nodig?

Boek een intake zonder wachttijd

Binnen 24 uur een gesprek met een gekwalificeerde psycholoog, zonder verwijsbrief, zonder wachttijd.